กองทุนสุขภาพจังหวัด

งานอนามัยแม่และเด็กเป็นภารกิจสำคัญของระบบบริการสุขภาพที่มุ่งดูแลสตรีตั้งแต่ระยะก่อนตั้งครรภ์ ระยะตั้งครรภ์ ระยะคลอด และหลังคลอด ตลอดจนดูแลเด็กปฐมวัยอายุ 0 – 5 ปี เพื่อให้มารดาและเด็กมีสุขภาพที่ดี การดูแลหญิงตั้งครรภ์อย่างมีคุณภาพตั้งแต่ระยะแรกเริ่มถือเป็นปัจจัยสำคัญที่ส่งผลต่อสุขภาพของมารดา ทารกในครรภ์ และพัฒนาการของเด็กในอนาคต อันเป็นรากฐานสำคัญของการพัฒนาทรัพยากรมนุษย์ของประเทศ จากสถานการณ์การตายของมารดาในเขตสุขภาพที่ 12 พบว่าอัตราส่วนการตายของมารดาในปีงบประมาณ 2564 – 2568 เท่ากับ 67.03, 37.88, 21.95, 36.93 และ 34.90 ต่อแสนการเกิดมีชีพ ตามลำดับ ซึ่งยังสูงกว่าเป้าหมายของประเทศที่กำหนดไว้ไม่เกิน 15 ต่อแสนการเกิดมีชีพอย่างต่อเนื่อง โดยในปีงบประมาณ 2568 (ข้อมูล ณ เดือนพฤษภาคม 2568) มีมารดาเสียชีวิตจำนวน 13 ราย จากการวิเคราะห์สาเหตุการเสียชีวิต พบว่าส่วนหนึ่งเกิดจากสาเหตุทางตรงที่สามารถป้องกันได้ และส่วนใหญ่เกิดจากสาเหตุทางอ้อมที่เกี่ยวข้องกับโรคประจำตัวและภาวะแทรกซ้อนทางอายุรกรรม ซึ่งสะท้อนถึงความจำเป็นในการพัฒนาระบบเฝ้าระวัง คัดกรอง และดูแลหญิงตั้งครรภ์กลุ่มเสี่ยงอย่างมีประสิทธิภาพ สำหรับจังหวัดปัตตานี สถานการณ์หญิงตั้งครรภ์รายใหม่ตั้งแต่ปี งบประมาณ 2567 – 2568 มีแนวโน้มลดลง จากปีละ 12,000 คนเหลือเพียง 9850 คนในปี 2568 ในขณะเดียวกันพบว่ามีหญิงตั้งครรภ์ที่มีภาวะเสี่ยงสูงปีละ ประมาณ 2,000 คน คิดเป็นร้อยละ 14.21 ซึ่งภาวะเสี่ยงในขณะตั้งครรภ์ที่พบมากสุดคือเบาหวานในขณะตั้งครรภ์ ร้อยละ 11.4 รองลงมาเสี่ยงตกเลือดหลังคลอด ร้อยละ 3.7 และโรคความดันโลหิตสูงขณะตั้งครรภ์ ร้อยละ 1.1 พบว่าอัตราส่วนการตายของมารดาในปีงบประมาณ 2564 – 2568 เท่ากับ 106.99, 43.02, 51.22, 17.97 และ 63.30 ต่อแสนการเกิดมีชีพ ตามลำดับ แม้บางช่วงจะมีแนวโน้มลดลง แต่ยังคงมีความผันผวนและสูงกว่าค่าเฉลี่ยระดับประเทศ สะท้อนถึงความท้าทายในการดำเนินงานด้านอนามัยแม่และเด็ก ในพื้นที่ โดยเฉพาะปัญหาการเข้าถึงบริการฝากครรภ์ล่าช้า การฝากครรภ์ไม่ต่อเนื่อง และการมารับบริการไม่ครบตามเกณฑ์ ส่งผลให้การคัดกรองภาวะเสี่ยงและการป้องกันภาวะแทรกซ้อนทำได้ไม่เต็มประสิทธิภาพ จากข้อมูลปีงบประมาณ 2567 – 2568 พบว่าหญิงตั้งครรภ์ที่ได้รับการฝากครรภ์ครั้งแรกก่อนหรือเท่ากับ 12 สัปดาห์ คิดเป็นร้อยละ 78.61 และ 80.43 ตามลำดับ ขณะที่หญิงตั้งครรภ์ที่ได้รับการดูแลก่อนคลอดครบ 5 ครั้งตามเกณฑ์ คิดเป็นร้อยละ 68.81 และ 70.06 ตามลำดับ ซึ่งยังต่ำกว่าเป้าหมายที่กำหนดไว้ร้อยละ 75 และยังพบว่าอัตราทารกแรกเกิดน้ำหนักต่ำกว่า 2,500 กรัม มีแนวโน้มสูงขึ้น อยู่ที่ร้อยละ 5.39, 5.49, 5.46 และ 6.56 ตามลำดับ (เกณฑ์น้อยกว่าร้อยละ 7) (ข้อมูลฐานข้อมูล Health Data Center กระทรวงสาธารณสุข) นอกจากนี้ยังพบปัญหาความล่าช้าในการตัดสินใจเข้าสู่ระบบบริการและการขาดความตระหนักในการดูแลสุขภาพของหญิงตั้งครรภ์และครอบครัว และในห้วง 2-3 ปีที่ผ่านมายังพบการหมุนเวียนเปลี่ยนแปลงบุคลากร ในพื้นที่ ส่งผลให้ความรู้ ทักษะ และประสบการณ์ในการดูแลหญิงตั้งครรภ์กลุ่มเสี่ยงขาดความต่อเนื่อง โดยเฉพาะการดูแลหญิงตั้งครรภ์ที่มีโรคประจำตัว เช่น โรคเบาหวาน โรคความดันโลหิตสูง และโรคหัวใจ ซึ่งต้องอาศัยความรู้เฉพาะทาง การประเมินความเสี่ยง และการประสานการส่งต่ออย่างมีประสิทธิภาพ ซึ่งการดำเนินงานอนามัยแม่และเด็กจำเป็นต้องอาศัยความร่วมมือของบุคลากรทุกระดับ ตั้งแต่โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบล โรงพยาบาลชุมชน และโรงพยาบาลทั่วไป เพื่อให้เกิดระบบบริการที่เชื่อมโยงอย่างไร้รอยต่อ ครอบคลุมตั้งแต่การค้นหา คัดกรอง ประเมินความเสี่ยง ดูแลรักษา ส่งต่อ และติดตามต่อเนื่องในชุมชน ผลกระทบจากสถานการณ์ปัญหา การเสียชีวิตของมารดา การฝากครรภ์ล่าช้า และการเข้าถึงบริการที่ไม่ต่อเนื่อง ส่งผลกระทบโดยตรงต่อสุขภาพของมารดา ทารก ครอบครัว และระบบบริการสุขภาพ ทำให้หญิงตั้งครรภ์ไม่ได้รับการคัดกรองและดูแลอย่างเหมาะสม เพิ่มความเสี่ยงต่อภาวะแทรกซ้อน การเสียชีวิตของมารดาและทารก รวมทั้งส่งผลต่อคุณภาพชีวิตและพัฒนาการของเด็กในระยะยาว นอกจากนี้ยังเพิ่มภาระค่าใช้จ่ายด้านสาธารณสุขและส่งผลต่อประสิทธิภาพ ของระบบบริการสุขภาพในจังหวัด จึงมีความจำเป็นอย่างยิ่งที่จะต้องพัฒนาระบบบริการและเสริมสร้างศักยภาพเครือข่ายอนามัยแม่และเด็กให้มีมาตรฐานเดียวกันและเชื่อมโยงการดูแลอย่างไร้รอยต่อทั้งจังหวัดปัตตานี