กองทุนสุขภาพจังหวัด

โรคทางจิตเวชเป็นโรคที่เกิดจากการทำหน้าที่ของสมองที่ผิดปกติ จนทำให้สารสื่อประสาทในสมองเกิดความไม่สมดุล ทำให้เกิดความผิดปกติทางด้านความคิด อารมณ์ และพฤติกรรม และบุคลิกภาพ อีกทั้งมีลักษณะการดำเนินโรคที่ยาวนาน เรื่องรังและมีอาการเกิดขึ้นได้ซ้ำหลายครั้ง และเมื่ออาการคงเหลืออยู่อีกแม้ว่าการดำเนินโรคจะสงบลงก็ตาม ผู้ป่วยจึงต้องได้รับการรักษาและการดูแลที่ต่อเนื่อง การส่งเสริมและติดตามกระตุ้นให้ผู้ป่วยมีความสามารถในการดูแลตนเองและจัดการปัญหาต่าง ๆ ที่เกิดขึ้นได้ด้วยตนเอง เพื่อป้องกันการเสื่อมถอยของทักษะการดูแลตนเอง ทักษะการอยู่ร่วมกันภายในบ้าน ทักษะทางสังคม ทักษะการทำงาน ทักษะการใช้เวลาว่างและการพักผ่อน และทักษะการใช้ชีวิตในชุมชน ทำให้การดำเนินชีวิตประจำวันและการปฏิบัติหน้าที่การงานบกพร่อง แยกตัวออกจากสังคม ไม่สนใจตนเองและสิ่งแวดล้อม ไม่สามารถประกอบอาชีพได้ ก่อให้เกิดการเจ็บป่วยที่เรื้อรังได้ ทำให้ต้องใช้เวลาในการรักษาและการดูแลที่ต่อเนื่องและยาวนานมากขึ้น ส่งผลมายังตัวผู้ป่วยเองจากกลุ่ม ส่งผลกระทบต่อตัวผู้ป่วย ครอบครัว และชุมชนจากความรู้สึกทั้งกลัว เครียด โกรธ วิตกกังวล หมดกำลังใจ อับอาย เกิดเป็นตราบาปและภาระทำให้ผู้ป่วยขาดการรักษาที่ต่อเนื่อง เกิดอาการรุนแรงขึ้น ซึ่งส่งผลกระทบดังกล่าวมากขึ้นเรื่อย ๆ จะเห็นได้ว่าการรักษาผู้ป่วยจิตเวชนอกจากการรักษาด้วยยาแล้ว จำเป็นต้องเน้นถึงการฟื้นฟูสมรรถภาพทางสังคม การเตรียมสิ่งแวดล้อมให้เหมาะสม และความรับผิดชอบของชุมชนต่อผู้ป่วยให้เกิดการยอมรับผู้ป่วยว่าเป็นส่วนหนึ่งของสังคม การให้โอกาสผู้ป่วยจิตเวชได้กลับเข้ามาใช้ชีวิตในสังคมอีกครั้ง (Shives, 2012; Townsend, 2008; Videbeck, 2001) กลุ่มงานจิตเวชและยาเสพติด โรงพยาบาลหาดใหญ่ ได้เก็บรวบรวมและวิเคราะห์ข้อมูลการดำเนินงานตามกระบวนการ PDCA อย่างต่อเนื่อง ปี พ.ศ. 2550 พัฒนารูปแบบการดูแลผู้ป่วยจิตเวชแบบครอบครัวอาสาขึ้นเพื่อฟื้นฟูสมรรถภาพทางด้านร่างกายและจิตใจของผู้ป่วยจิตเวชให้สามารถดูแลตนเองได้และปรับตัวอยู่ร่วมกับผู้อื่นในสังคมได้อย่างเหมาะสม ครอบครัวและชุมชนอยู่ร่วมกับผู้ป่วยอย่างปกติสุขบนพื้นฐานการมีเจตคติที่ดีร่วมกัน ผู้ป่วยบางคนเป็นจิตอาสาที่คลินิกจิตเวชทุกวัน ในปี พ.ศ. 2554 – 2560 นำมาพัฒนาเป็นโครงการสร้างเสริมความเข้มแข็งของชุมชนในการดูแลผู้ป่วยจิตเวชด้วย Home Stay ค่ายครอบครัวอ้อมรักด้วยรัก โดยในปี 2555 และปี 2557 ได้ทำกิจกรรมจนเป็นชุมชนต้นแบบ ในปี 2557–2559 จนพัฒนาเป็น Home Ward ฝึกฟื้นฟูอาชีพโดยคนในชุมชน ในปี 2560 ได้ขยายพื้นที่ดำเนินการและพัฒนาทักษะทางอาชีพให้ผู้ป่วยจิตเวช ผู้ป่วยเกิดการยอมรับตนเอง ยอมรับสังคม และสังคมเกิดการยอมรับในตัวผู้ป่วยจิตเวชลดทัศนคติด้านลบที่มีต่อผู้ป่วยจิตเวช จากการที่ผู้ป่วยฝึกทักษะทางสังคมในด้านต่าง ๆ และให้ผู้ป่วยเข้าไปพักอาศัยอยู่กับชาวบ้าน ทำงานภายในบ้านเสมือนหนึ่งเป็นสมาชิกในครอบครัวทำให้เกิดความผูกพัน เกิดทัศนคติที่ดีต่อผู้ป่วยจิตเวช ยอมรับในตัวผู้ป่วยจิตเวชไม่รังเกียจหรือหวาดกลัวผู้ป่วยจิตเวชอีกต่อไป และในปี 2565 ได้พัฒนารูปแบบการดูแลผู้ป่วยจิตเวชแบบครอบครัวจิตอาสาที่มีการบูรณาการใช้ทักษะทั้ง 6 ด้าน ในการส่งเสริมสร้างศักยภาพผู้ป่วยอันมีครอบครัวและชุมชนให้การสนับสนุน ให้มีความสามารถประกอบอาชีพและใช้ชีวิตในสังคม อันทำให้ผู้ป่วย ครอบครัว และชุมชน มีความรู้และความสามารถในการดูแลตนเองและฟื้นฟูทักษะตนเองเมื่ออยู่ในชุมชนได้อย่างถูกต้องและมั่นใจ จะเห็นได้ว่าการดำเนินส่งเสริมและฟื้นฟูทักษะการดูแลผู้ป่วยจิตเวช ครอบครัวและชุมชนอยู่ร่วมกันได้อย่างมีความสุข มีสุขภาพที่ดีทั้งทางด้านร่างกายและจิตใจ มีสัมพันธภาพที่ดีต่อกัน มีทัศนคติที่ดี และรู้สึกมีคุณค่าในตนเองต่อการดูแลผู้ป่วยที่มีการเจ็บป่วยทางจิตเวช ดังนั้นในปี ๒๕๖๙ กลุ่มงานจิตเวชและยาเสพติด โรงพยาบาลหาดใหญ่ พัฒนารูปแบบการดูแลผู้ป่วยจิตเวชในชุมชนด้วย “บัดดี้สี่สหาย” “ดูแลใกล้ตัว ใกล้บ้าน ใกล้ใจ” โดยกำหนดให้ผู้ป่วยมีสหายประจำตัว ๔ คน ที่บูรณาการการดำเนินงานร่วมกัน ประกอบด้วย สหายคนที่ ๑ สหายประจำบ้าน คือ อาสาสมัครสาธารณสุขประจำหมู่บ้าน (อสม.) หรือบุคคลที่ผู้ป่วยให้ความไว้วางใจ ทำหน้าที่ดูแลผู้ป่วยให้รับประทานยาและติดตามการรักษาอย่างทันที สหายคนที่ ๒ หมอสาธารณสุข คือ บุคลากรในหน่วยบริการปฐมภูมิ ครอบคลุมบุคลากรทุกสาขาวิชาชีพทั้งพยาบาล เภสัชกร นักวิชาการสาธารณสุขและวิชาชีพอื่น ๆ ทำหน้าที่ถ่ายทอดข้อมูลเกี่ยวกับการรักษาและเป็นที่ปรึกษาให้สหายคนที่ ๑ และประสานงานระหว่างสหายคนที่ ๑ กับสหายคนที่ ๓ ในการส่งต่อผู้ป่วย สหายคนที่ ๓ หมอครอบครัว คือแพทย์เวชศาสตร์ครอบครัวหรือจิตแพทย์ เป็นผู้ให้การรักษา ให้คำปรึกษา ประสานและส่งต่อแพทย์เฉพาะทางอื่น ๆ ตามสภาพปัญหาของผู้ป่วย สหายคนที่ ๔ เจ้าหน้าที่ฝ่ายปกครอง ได้แก่ กำนัน ผู้ใหญ่บ้าน ผู้นำชุมชน ผู้รักษาความสงบในชุมชน หรืออาสาสมัครอื่น ๆ แนวทางการดูแลผู้ป่วย ในรูปแบบดังกล่าว มีวัตถุประสงค์เพื่อให้ผู้ป่วยได้รับการรักษาอย่างต่อเนื่อง ลดการกำเริบซ้ำและเฝ้าระวังการก่อความรุนแรง ส่งผลให้ผู้ป่วยสามารถกลับไปใช้ชีวิตในสังคมได้ตามปกติ ช่วยลดภาระของผู้ดูแล (caregiver burden) รวมทั้งมุ่งหวังให้ผู้ป่วยและผู้ดูแลมีคุณภาพชีวิตที่ดีขึ้น จะมีจัดโครงการในการเสริมสร้างทักษะการใช้ชีวิตในชุมชนโดยขยายพื้นที่เป็นโซนคาบสมุทร จังหวัดสงขลา เนื่องจากเป็นโซนอำเภอที่มียอดผู้ป่วยจิตเวชสูงและ มีหอผู้ป่วยจิตเวชที่ได้มาตรฐานในโรงพยาบาลชุมชน อันเป็นทักษะที่ต้องนำทักษะมาใช้ร่วมกันทุกทักษะ ซึ่งจะเป็นการสร้างความมั่นใจได้ว่าผู้ป่วยสามารถดูแลตนเองและใช้ชีวิตในสังคมได้อย่างมีประสิทธิภาพ และทำให้ผู้ป่วยไม่มีอาการกำเริบซ้ำอยู่ในชุมชนได้ยาวนานและมีคุณภาพชีวิตที่ดี ชุมชนมีความเข้มแข็งในการดูแลช่วยเหลือคนในชุมชน ผู้ดูแลและผู้ป่วยจิตเวชในชุมชนของตนเอง และเป็นต้นแบบในการดูแลผู้ป่วยจิตเวชสำหรับชุมชนอำเภออื่น ๆ ในจังหวัดสงขลาต่อไป