กองทุนสุขภาพจังหวัด

กิตติกรรมประกาศ

"โครงการเสริมสร้างศักยภาพผู้ปกครองนักเรียนออทิสติก จังหวัด" สำเร็จได้ด้วยดี ด้วยความร่วมมือจาก สมาชิกในชุมชน จ.นราธิวาส

คณะทำงานโครงการฯ ขอขอบคุณ กองทุนหลักประกันสุขภาพจังหวัดนราธิวาส ที่ให้การสนับสนุนงบประมาณในการดำเนินโครงการฯ รวมทั้ง ภาคีเครือข่ายที่สำคัญระดับพื้นที่ ที่ให้การสนับสนุน ช่วยเหลือ ชี้แนะ สุดท้ายขอขอบคุณผู้เกี่ยวข้องที่มิได้ระบุชื่อไว้ในที่นี้ ซึ่งมีส่วนสำคัญในการขับเคลื่อนการดำเนินงานให้มีความยั่งยืนในพื้นที่ต่อไป

คณะทำงานโครงการ
โครงการเสริมสร้างศักยภาพผู้ปกครองนักเรียนออทิสติก

บทคัดย่อ

โครงการนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อ (1) เพื่อให้ผู้ปกครองนักเรียนออทิสติกมีความรู้ความเข้าใจที่ถูกต้องเกี่ยวกับหลักการฟื้นฟูสมรรถภาพที่เหมาะสมกับเด็กออทิสติก (2) เพื่อเสริมสร้างความมั่นใจและแรงจูงใจให้ผู้ปกครองสามารถนำความรู้และทักษะที่ได้ไปประยุกต์ใช้ในการฟื้นฟูสมรรถภาพเด็กออทิสติกอย่างต่อเนื่องที่บ้าน (3) เพื่อส่งเสริมให้ผู้ปกครองสามารถระบุแนวทางการฟื้นฟูสมรรถภาพเด็กออทิสติกใน 5 ด้าน ได้แก่ ด้านการเคลื่อนไหว ด้านการใช้กล้ามเนื้อมัดเล็กและสติปัญญา ด้านเข้าใจภาษา ด้านการใช้ภาษา และด้านการช่วยเหลือตนเองและสังคม (4) เพื่อส่งเสริมให้นักเรียนออทิสติกได้รับการฟื้นฟูสมรรถภาพอย่างต่อเนื่องที่บ้าน ส่งผลให้มีพัฒนาการที่ดีขึ้นหรือสามารถคงสภาพความสามารถเดิมไว้ได้ ในด้านร่างกาย สติปัญญา อารมณ์ หรือสังคม

ผลการดำเนินงานที่สำคัญ ได้แก่ (1) โครงการเสริมสร้างศักยภาพผู้ปกครองนักเรียนออทิสติก จังหวัดนราธิวาส (2) โครงการเสริมสร้างศักยภาพผู้ปกครองนักเรียนออทิสติก จังหวัดนราธิวาส

ข้อเสนอแนะ ได้แก่ (1) ...

หมายเหตุ : รายละเอียดของบทสรุปคัดย่อการดำเนินงาน ให้ผู้รับผิดชอบโครงการเป็นผู้เขียนสรุปภาพรวมของโครงการใน "ผลลัพธ์โครงการ"

สารบัญ

ความเป็นมา/หลักการเหตุผล

บุคคลออทิสติกจัดเป็นกลุ่มผู้มีความบกพร่องทางพัฒนาการที่ต้องการการฟื้นฟูสมรรถภาพอย่างต่อเนื่องตลอดช่วงชีวิตในมิติทางร่างกาย จิตใจ และการเข้าสู่สังคม (พ.ร.บ. ส่งเสริม, 2550) ซึ่งสิทธิพื้นฐานดังกล่าวได้รับการรับรองตามกรอบกฎหมายสำคัญของประเทศ เช่น พระราชบัญญัติส่งเสริมและพัฒนาคุณภาพชีวิตคนพิการ พ.ศ. 2550 และแผนพัฒนาคุณภาพชีวิตคนพิการแห่งชาติ ฉบับที่ 5 (แผนพัฒนาคุณภาพชีวิต, 2560) ศูนย์การศึกษาพิเศษ ประจำจังหวัดนราธิวาส จึงมีภารกิจสำคัญในการจัดการศึกษาพิเศษและการบำบัดฟื้นฟู อย่างไรก็ตาม ประสิทธิผลของการฟื้นฟูสมรรถภาพจะเกิดสูงสุดได้นั้นไม่ได้จำกัดอยู่แค่เพียงการบริการในสถาบัน แต่จำเป็นต้องอาศัยการปฏิบัติอย่างสม่ำเสมอในสภาพแวดล้อมที่เป็นธรรมชาติ ซึ่งทำให้ญาติหรือผู้ดูแลกลายเป็นกลไกหลักในการส่งมอบบริการฟื้นฟูอย่างต่อเนื่อง (รพ.สต., 2563) ทว่า ในบริบทเฉพาะของจังหวัดนราธิวาส ซึ่งเป็นพื้นที่ที่มีความซับซ้อนทางสังคมและเศรษฐกิจที่เปราะบาง ครอบครัวนักเรียนออทิสติกต้องเผชิญกับภาวะความเปราะบางทางสังคมที่ทวีความรุนแรง โดยเฉพาะอย่างยิ่งความเครียดจากภาระการดูแลที่สูงและต่อเนื่อง (Caregiver Burden) ปัญหาทางการเงิน และความกังวลอย่างยิ่งยวดว่าบุตรหลานจะไม่สามารถมีอาชีพและดำรงชีวิตได้ในสังคมหากผู้ปกครองจากไป ยิ่งไปกว่านั้น ข้อมูลเชิงประจักษ์ยังเผยให้เห็นความเหลื่อมล้ำในการเข้าถึงบริการ โดยมีผู้ป่วยออทิสติกเพียงประมาณร้อยละ 10 ที่เข้าสู่ระบบการรักษา และกว่าร้อยละ 80 ของครอบครัวต้องประสบภาวะการเงินที่ลดลงหรือกลายเป็นแม่เลี้ยงเดี่ยว เนื่องจากต้องลาออกจากงานเพื่อมาดูแลบุตรอย่างเต็มเวลา (อิสรานิวส์, 2562) การขาดความรู้และทักษะที่ถูกต้องตามหลักวิชาการในการดูแลและฟื้นฟูสมรรถภาพอย่างต่อเนื่องที่บ้านอย่างเหมาะสม จึงส่งผลให้เด็กขาดการกระตุ้นที่สม่ำเสมอ พัฒนาการล่าช้า ขาดโอกาสในการพัฒนาศักยภาพ และนำไปสู่การลดลงของคุณภาพชีวิตในระยะยาว ทำให้ความพิการกลายเป็นภาระที่หนักอึ้งต่อญาติหรือผู้ดูแลอย่างไม่สิ้นสุด ซึ่งตอกย้ำถึงความจำเป็นเร่งด่วนของการแทรกแซงเชิงโครงสร้างที่มุ่งเน้นการสร้างความเข้มแข็งของครอบครัว การแก้ไขภาวะวิกฤตความเปราะบางนี้จึงต้องอาศัยกลยุทธ์การแทรกแซงเชิงระบบที่ได้รับการยอมรับในระดับสากล นั่นคือ โปรแกรมการฝึกอบรมผู้ปกครอง (Parent-Mediated Intervention: PMT) (Tidarat et al., 2024) ซึ่งเป็นแนวทางที่ได้รับการพิสูจน์แล้วในงานวิจัยในประเทศไทยว่ามีผลสัมฤทธิ์สูงต่อการพัฒนาสมรรถนะผู้ปกครองและพัฒนาการของเด็กออทิสติก การจัดการโครงการอบรมเชิงปฏิบัติการที่มีกระบวนการอบรม การมีส่วนร่วม และการสอนงานจากผู้เชี่ยวชาญ จะเป็นการเปลี่ยนบทบาทของผู้ปกครองจากผู้แบกรับภาระให้กลายเป็นบุคลากรฟื้นฟูสมรรถภาพในชุมชนที่มีประสิทธิภาพ โดยการฝึกอบรมเชิงปฏิบัติการอย่างเป็นระบบจะช่วยพัฒนาสมรรถนะของผู้ปกครองให้สูงขึ้นใน 5 ด้านหลัก ได้แก่ ความรู้ ทักษะการสอนและการปรับพฤติกรรม อัตมโนทัศน์ แรงจูงใจ และบุคลิกประจำตัว การเพิ่มขึ้นของความมั่นใจและทักษะที่ชัดเจนนี้เป็นปัจจัยสำคัญในการลดภาระความเครียดของผู้ดูแล (Tidarat et al., 2024; โรงพยาบาลยุวประสาทฯ, n.d.) และสร้างความต่อเนื่องของการฟื้นฟูสมรรถภาพที่บ้าน (Home-based care) อย่างยั่งยืน (ศูนย์การศึกษาพิเศษ, 2561) ยิ่งไปกว่านั้น เมื่อผู้ปกครองมีทักษะที่ถูกต้องและปฏิบัติได้อย่างสม่ำเสมอ จะส่งผลกระทบโดยตรงต่อพัฒนาการของเด็กออทิสติก โดยผลลัพธ์ที่คาดว่าจะได้รับคือการพัฒนาการโดยรวมสูงขึ้นใน 5 ด้านสำคัญของการฟื้นฟูสมรรถภาพ ได้แก่ การเคลื่อนไหว สติปัญญาและกล้ามเนื้อมัดเล็ก, การรับรู้ภาษา การใช้ภาษา และสังคมและการช่วยเหลือตนเอง (กัญญาณัฐ และมานิตย์, 2558) ซึ่งการพัฒนาการที่สูงขึ้นในมิติเหล่านี้มีความสำคัญอย่างยิ่งในการช่วยลดภาวะพึ่งพิง และเพิ่มโอกาสให้เด็กออทิสติกสามารถอยู่ร่วมกับชุมชนและสังคมได้อย่างมีความสุขและเท่าเทียม ด้วยความสำคัญดังกล่าว โครงการนี้จึงถือเป็นกลไกที่สอดคล้องและตอบสนองต่อเจตนารมณ์ของกองทุนหลักประกันสุขภาพจังหวัดนราธิวาส จังหวัดนราธิวาสอย่างสมบูรณ์ (อบจ. นราธิวาส, n.d.) ภายใต้การกำกับดูแลขององค์การบริหารส่วนจังหวัดนราธิวาส โดยมุ่งเน้นการส่งเสริมการฟื้นฟูสมรรถภาพผู้พิการในชุมชน/ที่บ้านโดยตรง ซึ่งเป็นการขยายการเข้าถึงบริการของรัฐอย่างทั่วถึงสำหรับกลุ่มนักเรียนที่ไม่สามารถเดินทางมารับบริการที่ศูนย์ฯ ได้อย่างสม่ำเสมอ (ศูนย์การศึกษาพิเศษ, 2561) นอกจากนี้ การพัฒนาทักษะผู้ดูแลสำหรับบุคคลออทิสติกซึ่งเป็นผู้มีภาวะพึ่งพิงสูง ยังเป็นการช่วยเหลือและสนับสนุนผู้พิการ ด้วยการจัดหาเครื่องมือการฟื้นฟูที่สำคัญที่สุด นั่นคือความรู้และทักษะ โครงการจึงมุ่งเน้นการสร้างความยั่งยืนของระบบการดูแลด้วยการเสริมพลังให้แก่ผู้ปกครอง เพื่อให้พวกเขามีศักยภาพในการฟื้นฟูบุตรหลานได้อย่างต่อเนื่องในระยะยาว อันเป็นเป้าหมายสูงสุดของการพัฒนาคุณภาพชีวิตในจังหวัดนราธิวาส ศูนย์การศึกษาพิเศษ ประจำจังหวัดนราธิวาส จึงขอเสนอโครงการนี้เพื่อขอรับการสนับสนุนงบประมาณจากกองทุนหลักประกันสุขภาพจังหวัดนราธิวาส จังหวัดนราธิวาส เพื่อบรรลุผลสัมฤทธิ์ในการฟื้นฟูสมรรถภาพเด็กออทิสติกและส่งเสริมความมั่นคงทางสังคมและคุณภาพชีวิตของผู้ดูแลในพื้นที่จังหวัดนราธิวาสอย่างยั่งยืน

วัตถุประสงค์โครงการ

1. เพื่อให้ผู้ปกครองนักเรียนออทิสติกมีความรู้ความเข้าใจที่ถูกต้องเกี่ยวกับหลักการฟื้นฟูสมรรถภาพที่เหมาะสมกับเด็กออทิสติก
2. เพื่อเสริมสร้างความมั่นใจและแรงจูงใจให้ผู้ปกครองสามารถนำความรู้และทักษะที่ได้ไปประยุกต์ใช้ในการฟื้นฟูสมรรถภาพเด็กออทิสติกอย่างต่อเนื่องที่บ้าน
3. เพื่อส่งเสริมให้ผู้ปกครองสามารถระบุแนวทางการฟื้นฟูสมรรถภาพเด็กออทิสติกใน 5 ด้าน ได้แก่ ด้านการเคลื่อนไหว ด้านการใช้กล้ามเนื้อมัดเล็กและสติปัญญา ด้านเข้าใจภาษา ด้านการใช้ภาษา และด้านการช่วยเหลือตนเองและสังคม
4. เพื่อส่งเสริมให้นักเรียนออทิสติกได้รับการฟื้นฟูสมรรถภาพอย่างต่อเนื่องที่บ้าน ส่งผลให้มีพัฒนาการที่ดีขึ้นหรือสามารถคงสภาพความสามารถเดิมไว้ได้ ในด้านร่างกาย สติปัญญา อารมณ์ หรือสังคม

กิจกรรม/การดำเนินงาน

1. โครงการเสริมสร้างศักยภาพผู้ปกครองนักเรียนออทิสติก จังหวัดนราธิวาส
2. โครงการเสริมสร้างศักยภาพผู้ปกครองนักเรียนออทิสติก จังหวัดนราธิวาส

กลุ่มเป้าหมาย

ผลที่คาดว่าจะได้รับ

ผลลัพธ์ที่คาดว่าจะเกิดขึ้นจากการดำเนินโครงการนี้มีความชัดเจนและสามารถวัดผลได้ใน 3 มิติหลัก ได้แก่ ผลลัพธ์โดยตรงต่อผู้ปกครอง ผลลัพธ์ต่อการพัฒนาสมรรถภาพของเด็กออทิสติก และผลลัพธ์ต่อการสร้างระบบการฟื้นฟูสมรรถภาพในชุมชนอย่างยั่งยืน ๑1.๑ ผลลัพธ์เชิงสมรรถนะของผู้ปกครอง (Caregiver Competency and Self-Efficacy) 1) ด้านความรู้และทักษะ ผู้ปกครองหรือผู้ดูแลหลักของนักเรียนออทิสติก จำนวน 132 คน จะได้รับความรู้และทักษะที่ถูกต้องตามหลักวิชาการในการฟื้นฟูสมรรถภาพเด็กออทิสติก ซึ่งสามารถวัดได้จากการที่ ไม่น้อยกว่าร้อยละ 80 ของผู้ปกครองมีคะแนนผ่านเกณฑ์การประเมินความรู้หลังการอบรม
2) ด้านจิตใจและความมั่นใจ ผู้ปกครองจะได้รับการเสริมสร้างความมั่นใจ และแรงจูงใจในการดูแลบุตรหลานอย่างต่อเนื่อง ไม่น้อยกว่าร้อยละ 75 ของผู้ปกครองแสดงความพึงพอใจต่อความสามารถของตนเองในการนำทักษะการสอนไปใช้ ซึ่งจะช่วยลดความเครียดและภาระการดูแลในครอบครัว 3) ด้านการปฏิบัติ ผู้ปกครองสามารถระบุแนวทางและเริ่มประยุกต์ใช้ทักษะการกระตุ้นพัฒนาการเด็กในชีวิตประจำวันได้อย่างน้อย 3 แนวทาง โดยเฉพาะอย่างยิ่งทักษะที่เกี่ยวข้องกับการสื่อสารทางสังคมและการจัดการพฤติกรรม ๑1.๒ ผลลัพธ์เชิงการฟื้นฟูสมรรถภาพของเด็กออทิสติก (Developmental Gains) 1) พัฒนาการโดยรวมสูงขึ้น นักเรียนออทิสติกในความดูแลของผู้ปกครองที่เข้าร่วมโครงการ จะได้รับการกระตุ้นและฟื้นฟูสมรรถภาพอย่างสม่ำเสมอและถูกต้องที่บ้าน ส่งผลให้มีแนวโน้มการพัฒนาการที่สูงขึ้นใน 5 ด้านสำคัญของการฟื้นฟูสมรรถภาพ ได้แก่ - การเคลื่อนไหว (Motor Skills) - กล้ามเนื้อมัดเล็กและสติปัญญา (Cognition and Fine Motor) - การรับรู้ภาษา (Receptive Language) - การใช้ภาษา (Expressive Language) - สังคมและการช่วยเหลือตนเอง (Social and Self-Help Skills) 2) คุณภาพชีวิตที่ดีขึ้น เด็กออทิสติกมีคุณภาพชีวิตที่ดีขึ้น ลดภาวะพึ่งพิง และเพิ่มโอกาสในการอยู่ร่วมกับชุมชนและสังคมได้อย่างมีความสุขและเท่าเทียมในระยะยาว
๑1.๓ ผลลัพธ์เชิงระบบและความยั่งยืนในชุมชน (CBR and Sustainability) 1) การสนับสนุนกลไกกองทุนฯ โครงการนี้ตอบสนองต่อเจตนารมณ์ของกองทุนหลักประกันสุขภาพจังหวัดนราธิวาส จังหวัดนราธิวาส ในการส่งเสริมการฟื้นฟูสมรรถภาพโดยชุมชน (CBR) และการดูแลที่บ้าน (Home-based Care)
2) การสร้างเครือข่ายความร่วมมือ เกิดเครือข่ายผู้ปกครองและผู้ดูแลเด็กออทิสติกใน 14 หน่วยบริการ/อำเภอ ซึ่งเป็นฐานข้อมูลและเป็นช่องทางในการช่วยเหลือ แลกเปลี่ยนประสบการณ์ และสนับสนุนกันเองได้อย่างยั่งยืนในพื้นที่จังหวัดนราธิวาส 3) ความยั่งยืนของระบบการดูแล บุคลากรของศูนย์การศึกษาพิเศษฯ มีความสามารถในการติดตามและประเมินผลการฟื้นฟูสมรรถภาพของเด็กอย่างมีประสิทธิภาพในระยะยาว และสามารถบูรณาการข้อมูลเพื่อวางแผนการสนับสนุนด้านการศึกษาพิเศษต่อไป

ส่วนที่ 1 ผลการดำเนินงาน

* ผลผลิต หมายถึง ผลที่เกิดขึ้นเชิงปริมาณจากการทำกิจกรรม เช่น จำนวนผู้เข้าร่วมประชุม จำนวนผู้ผ่านการอบรม จำนวนครัวเรือนที่ปลูกผักสวนครัว เป็นต้น
** ผลลัพธ์ หมายถึง การเปลี่ยนแปลงที่นำไปสู่การแก้ปัญหา เช่น หลังอบรมมีผู้ปรับเปลี่ยนพฤติกรรมจำนวนกี่คน มีข้อบังคับหรือมาตรการของชุมชนที่นำไปสู่การปรับเปลี่ยนพฤติกรรมหรือสภาพแวดล้อม เป็นต้น ทั้งนี้ต้องมีข้อมูลอ้างอิงประกอบการรายงาน เช่น ข้อมูลรายชื่อแกนนำ , แบบสรุปการประเมินความรู้ , รูปภาพกิจกรรมพร้อมคำอธิบายใต้ภาพ เป็นต้น